In 2050 leeft twee derde van de wereldbevolking in steden. Dat brengt heel wat maatschappelijke uitdagingen met zich mee: in duurzaamheid, bereikbaarheid, beschikbaarheid van schoon water, frisse lucht en gezond voedsel, en sociale cohesie. Hoe bereid je je voor op deze uitdagingen, en hoe ga je om met de uitdagingen van nu? Het team van Pakhuis de Zwijger, een Amsterdamse culturele organisatie, werkt onder leiding van directeur Egbert Fransen aan programma’s en projecten waarin deze complexe stedelijke opgaven een podium krijgen. De rode draad: het verbinden van uitdagingen, mensen en steden.

Verbinding, netwerken, multidisciplinariteit: het zijn woorden die vaak vallen in deze tijd, maar weinig worden uitgelegd. Waarom is verbinding zo belangrijk? ‘De globalisering, gekoppeld aan de digitalisering, ligt ten grondslag aan alles wat nu aan het veranderen is’, legt Egbert uit. ‘Enerzijds hebben we te maken met automatisering en robotisering, waardoor veel banen verloren gaan. Het hele proces van klimaatverandering hangt natuurlijk sterk samen met deze ontwikkelingen: iedereen kan in een auto rijden, iedereen heeft een mobiel. Dat betekent echter ook dat iedereen doorlopend in verbinding staat met de hele wereld en zijn impact niet alleen lokaal, maar ook internationaal kan laten gelden. De globalisering is, kortom, op zijn top. Dat maakt de huidige uitdagingen heel complex. Je kunt niet meer over de economie nadenken zonder na te denken over technologie en digitalisering, zonder de consequenties mee te nemen voor duurzaamheid, zonder te kijken naar sociale aspecten – en dat geldt voor ieder onderwerp. Niets is simpel. Alles hangt met elkaar samen.’

De complexe stad
In de stad zijn problemen en oplossingen intens verweven, met elkaar, en met problemen en oplossingen op wereldschaal. Hoe ga je hier als culturele organisatie mee om, en hoe verwezenlijk je een betekenisvol programma én betekenisvolle verandering? ‘Om tot oplossingen te komen, moeten we veel nadrukkelijker kijken naar het grote geheel en naar de opgaves die de stad heeft,’ zegt Egbert. ‘Dat vraagt om een ander model van aansturen, in plaats van het huidige lineaire model. Nu denken politiek en ambtenarij vaak in versimpelde disciplines, zoals infrastructuur, afval, of werkgelegenheid – of zelfs in oneliners. Wil je echter effectief inspelen op de huidige uitdagen, dan moet je de complexiteit van die uitdagingen omarmen.’

Ons eerste doel is mensen bij elkaar brengen

Daarom heeft het team van Pakhuis de Zwijger de taak opgepakt de verbindingen tussen de diverse vraagstukken zichtbaar te maken. ‘Dat is ons eerste doel: mensen bij elkaar brengen, informeren en inspireren, verhalen vertellen,’ zegt Egbert. Om dat doel te verwezenlijken en de onderwerpen te selecteren die mensen aantrekken en betrekken, zet het team van Pakhuis de Zwijger zijn empathisch vermogen in. ‘In de praktijk houdt dat in dat we eropuit gaan en ons oor te luisteren leggen,’ vertelt Egbert. ‘Met mensen praten, heel goed luisteren, kranten en blogs lezen: wat speelt er in de stad? Waar zijn de veranderingen, waar heeft men verdriet, waar is men blij? Welke onderwerpen leven er onder de mensen? We zetten heel fijnmazig onze sensoren in om op te pikken wat er speelt en deze onderwerpen te verbinden.’

Deze aanpak boekt resultaat: jong en oud bezoekt Pakhuis de Zwijger, vanuit allerlei verschillende domeinen en disciplines. Toch ziet Egbert nog ruimte voor verbetering. ‘Qua culturele diversiteit, in afkomst en achtergrond, kunnen we nog slagen maken. Dat is een van onze voornaamste prioriteiten. Dat het moeilijk is om de zogeheten nieuwe Nederlander te betrekken, heeft niet alleen te maken met het feit dat we ze niet bereiken. Het heeft ook te maken met de onderwerpen die aan bod komen: waar je focus ligt, wordt mede bepaald door je achtergrond. Hoe over de zorg gedacht wordt, bijvoorbeeld, verschilt sterk per gemeenschap: voor sommige culturen is de realiteit nooit anders geweest dan opvang en hulp door familie en vrienden. Daar is ons zorgstelsel van opvang en hulp buitenshuis, met de bijbehorende problematiek, geen vraagstuk. Discriminatie op de arbeidsvloer daarentegen is voor nieuwe Nederlanders een belangrijk onderwerp. Door deze doelgroep op te zoeken, te luisteren en in gesprek te gaan, kunnen we onze programmering aanpassen op vraagstukken die daar spelen. Zo betrekken en verbinden we een breder publiek.’

Of je nu je stad, je land of je wereld als uitgangspunt neemt, één vraag is wezenlijk: hoe doe je dit met elkaar?

De onderwerpen die zo worden geselecteerd, komen aan bod in drie typen programma’s: inspirerend en informerend, kleinschalig en verbindend, en praktisch en actief. Zo organiseert Pakhuis de Zwijger grootschalige en uitdagende thema-avonden, talkshows en exposities, zoals de themareeks ‘De circulaire stad’ en de bekende Tegenlicht meet-ups, waarbij de complexiteit van het onderwerp altijd in het oog wordt gehouden. Ook organiseert het team kleinschalige bijeenkomsten, ontmoetingen en dialogen met lokale communities, waarbij kennis wordt uitgewisseld en mensen persoonlijk worden verbonden.

Daarnaast brengt het team de opgedane kennis in verschillende projecten in de praktijk, waarbij ook de verschillende spelers worden verbonden – zoals de tijdelijke creatieve campus FabCity, die afgelopen voorjaar in Amsterdam verrees. Meer dan 400 studenten, professionals en creatieven ontwikkelden de campus tot een duurzaam stedelijk gebied, en werkten samen met de gemeente en het bedrijfsleven aan stedelijke opgaven die uit het project voortkwamen. Van praten naar doen: van verbinding tussen bezoekers en vraagstukken binnen Pakhuis de Zwijger, naar verbinding tussen het Pakhuis en andere organisaties - én steden.

De complexe wereld
De activiteiten van Pakhuis de Zwijger beperken zich namelijk al lang niet meer tot de Nederlandse hoofdstad: projecten worden over de hele wereld gerealiseerd. ‘We willen ons niet opsluiten in het Amsterdamse,’ zegt Egbert. ‘We willen begrijpen wat er in de wereld speelt. Daarom verbinden we ons met de wereld.’ Zo is de directeur in gesprek met lokale Atheense overheden en stadmakers over een plaatselijke versie van het Pakhuis en werken twee teamleden momenteel in de Ecuadoraanse hoofdstad Quito. Dat is geen toeval: eind oktober vindt in Quito de Habitat III-conferentie over huisvesting en duurzame stedelijke ontwikkeling plaats. ‘Deze VN-conferentie is een prachtig platform om de verbinding tussen verschillende steden en hun verschillende problematiek te leggen,’ zegt Egbert. ‘Ook daarvoor is het nodig de stad in te gaan en te luisteren. Onze programmeurs zijn daarom al enkele maanden aanwezig in Quito en hebben verschillende stadmakers gesproken, waardoor we een beeld hebben gevormd van de vraagstukken die hier leven en mensen aanspreken. Nu hebben we een lokaal cultuurpand betrokken om samen met plaatselijke collectieven de programmareeks ‘Fabrica Ciudad’ te organiseren. Hiermee brengen we de lokale stadsmakers in contact met internationale sprekers en afgevaardigden. Zo creëren we een verbinding tussen mensen en disciplines, bedrijven en instituties die essentieel is voor het ontwikkelen van een inclusieve, sociale en duurzame stad’.

De complexe doelen
Deze verbinding met internationale uitdagingen komt ook terug in de lokale, Amsterdamse programmering van Pakhuis de Zwijger. Met de vaststelling van de VN-Werelddoelen op 25 september 2015 heeft het Pakhuis zich expliciet tot doel gesteld te leren van andere landen en steden, door middel van de ‘Global Goals’-programmareeks. ‘We moeten met zijn allen ontzettend hard werken om de wereld in stand te houden,’ zegt Egbert. ‘De problemen concentreren zich in de grote steden, steden met 20 tot 25 miljoen inwoners zoals Mumbai en Mexico-City. Deze steden kunnen leren van Nederlandse steden, maar dit geldt ook andersom. In de afgelopen vijftig jaar van individualisering zijn we namelijk iets heel belangrijks verloren: onze gemeenschapszin. In andere werelddelen is die gemeenschapszin nog sterk aanwezig, hier moeten we hem opbouwen. Of je nu je stad, je land of je wereld als uitgangspunt neemt, één vraag is namelijk wezenlijk: hoe doe je dit met elkaar? In het verwezenlijken van de werelddoelen is deze solidariteit cruciaal. We móeten het samen doen.’

Verbinding als antwoord op de complexe vraagstukken van deze tijd: Pakhuis de Zwijger laat de mogelijkheden zien én brengt ze tot leven. Meer weten of een van de programma’s bezoeken? Kijk op www.dezwijger.nl.

Fotograaf: Michiel Goudswaard