Zo moeilijk dat het leuk is. De uitdaging die Fairphone-oprichter Bas van Abel en zijn team aangingen om een eerlijkere telefoon op een verzadigde markt te brengen, was én is bepaald geen eenvoudige opgave. Geen productieketen is zo complex als die van elektronica; een smartphone bestaat alleen al uit 1.200 onderdelen. Toch is er vijf jaar later een meer modulaire, sociale en duurzame telefoon. Van Abel: ‘Je bent aan het pionieren en je kunt elk moment totaal op je bek gaan. Het is de kick die dat geeft, die maakt dat je doorgaat.’

Van oorsprong is Van Abel in de eerste plaats een ontwerper. Met een grote interesse in het toegankelijk maken van technologie voor mensen. Daaruit ontstaat ook de fascinatie die aan de basis ligt van Fairphone. ‘Technologie verbindt ons met elkaar, maar we zijn als mens zo vervreemd van het product. Als eigenaar heb je er geen idee van wat er nodig is om bijvoorbeeld een telefoon te maken en hoe dit gaat,’ vertelt Van Abel. ‘Hoe kunnen we die vervreemding tastbaar maken en daar iets aan doen? Als je in ketens en productiesystemen een verandering wilt aanbrengen, moet je je realiseren dat alles met alles verbonden is.’ Hij maakt de vergelijking met de Britse kunstenaar Thomas Thwaites, die besluit om zelf een broodrooster te maken. Thwaites gaat zelf op zoek naar de grondstoffen en weet uiteindelijk met veel pijn en moeite zijn ‘broodrooster’ te creëren. Die werkt vervolgens vijf minuten en gaat dan kapot. ‘Zijn conclusie is: ik kan dat dus niet alleen. Hij beseft daardoor dat we elkaar nodig hebben om die spullen te maken.’ 


Onderdeel van het systeem worden

De broodrooster van Thwaites inspireerde Van Abel om op zijn eigen manier iets te doen. Hij kiest uiteindelijk voor de weg van ondernemerschap om die vervreemding niet alleen te laten zien, maar ook op te lossen. Door de productieketen transparant te maken, wordt de afstand tussen mens en product weer kleiner, wat uiteindelijk leidt tot een eerlijkere en duurzamere elektronicaketen. Van Abel: ‘Ik wil het systeem in de kern veranderen. Door er een onderdeel van te worden kan ik het begrijpen en ontrafelen. Volgens de wetten van dat economische systeem. Het is niet “de schuld van Apple” dat mijnen zo werken, zo simpel is het natuurlijk niet.’ Dat de keuze op een telefoon valt, is geen toeval, vertelt hij: ‘Een telefoon is misschien wel het meest paradoxale object. Je hebt er een hele intieme relatie mee en bent met iedereen verbonden, maar hebt geen idee hoe het tot stand komt. Het is ook een van de meest complexe producten en ik wil juist die complexiteit laten zien.’

Fairphone-Bas-van-Abel

Op zoek naar conflictvrije mineralen

Fairphone start in 2010 bij het begin van de keten: de grondstoffen. In een gemiddelde smartphone zitten meer dan veertig verschillende mineralen, meestal grotendeels afkomstig uit mijnen in conflictgebieden waar vervuiling, gevaarlijke werkomstandigheden en kinderarbeid een groot probleem zijn. Van Abel vertrekt met een team naar Congo op zoek naar conflictvrije mineralen. Een bijzonder avontuur, volgens Van Abel: ‘Het eerste wat we daar moesten doen om vooruit te komen was de Minister van Communicatie omkopen…’. Het team kiest later bewust voor grondstoffen van mijnen uit de bekende conflictgebieden, maar dan via het speciaal opgezette Conflict Free Tin Initiative. Het is tenslotte de bedoeling om tot echte systeemverandering te komen. ‘We kozen ervoor om juist enkele conflictvrije mijnen in Congo te steunen, zodat de economische activiteit daar gewaarborgd blijft.’ 


1.200 onderdelen uit China: realitycheck

Met de eerste grondstoffen in handen, wordt het tijd voor de volgende stap: eerlijkere productie.
Ook hier het dilemma: kies je voor een ‘veilige’ oplossing of ga je voor echte ketenverandering? Van Abel: ‘We konden ervoor kiezen om de productie hiernaartoe te halen. Maar dat vraagt om fikse investeringen. En: nog steeds moeten de 1.200 onderdelen ingevoerd worden. Je kunt de productie dus wel naar Europa halen, maar de keten zit in China. Dat was wel een realitycheck.’ De telefoon wordt dus in China geproduceerd, waarbij stap voor stap de arbeidsomstandigheden verbeterd worden. Zo is er een welzijnsfonds voor werknemers opgezet, dat training en opleiding promoot en ervoor moet zorgen dat werknemers beter voor hun behoeften kunnen opkomen.

Je moet als ondernemer beseffen dat je mensen mee moet krijgen die hierin geloven. Alleen zo kun je een beweging starten.
Alles of niets-fase

Vijf jaar later heeft Fairphone nationaal en internationaal heel wat prijzen in de wacht gesleept. In het indrukwekkende rijtje vinden we onder andere de German Environmental Award, The Lovie Awards en UN Momentum for Change. Ook was het bedrijf een van de finalisten van de prestigieuze Koning Willem I Plaquette voor Duurzaamheid. Van Abel vertelt over de tegenstrijdigheid daarvan: ‘We zitten nu in een alles of niets-fase. Al die prijzen zijn prachtig, je bent de held van Nederland. Maar in de keten stellen we niets voor met onze lage volumes. Om meer uit onze contracten te kunnen halen, bijvoorbeeld qua werkomstandigheden, moeten we groter zijn. Het commerciële verhaal is en blijft dus moeilijk.’ Om volgende stappen te kunnen nemen is opschaling nodig. ‘We zullen moeten kijken of en hoe we strategische partnerships kunnen aangaan, zonder daarbij onze onafhankelijkheid te verliezen.’  

Kracht van de community

Een belangrijke succesfactor van Fairphone zijn de mensen die de beweging steunen en verbeteren. Dat geldt zowel voor de (online) community van volgers en gebruikers, als voor de mensen binnen en rond de onderneming. Van Abel benadrukt dat je een sociale onderneming als Fairphone niet alleen van de grond krijgt: ‘Je moet als ondernemer beseffen dat je mensen mee moet krijgen die hierin geloven. Alleen zo kun je een beweging starten.’

Fairphone Fairphone 2
Feiten over Fairphone
  • Fairphone 2 bevat 4 conflictvrije mineralen: goud, tin, tantaal en wolfraam. Daarvoor zijn telkens traceerbare productieketens opgezet.
  • Centraal staan: duurzaam ontwerp, eerlijke materialen, goede werkomstandigheden, hergebruik en recycling, en een maatschappelijke onderneming.
  • Intussen zijn er meer dan 100.000 Fairphones verkocht.
Factsheet Fairphone

De Tegenlicht-uitzending De eerlijke onderneming gaat dieper in op het proces om tot die eerlijkere telefoon te komen. Met bijbehorende dilemma’s.

Wil je meer weten over Fairphone? Op de website lees je meer over de visie en werkwijze.