In steden zijn de uitdagingen die we wereldwijd zien het eerst voelbaar. Van een toenemende bevolking, migratiestromen en ongelijke kansen voor mensen tot grondstoffenschaarste, de vraag naar duurzame energie en klimaatverandering. Deltasteden zijn extra kwetsbaar vanwege de stijgende zeespiegel en toenemende neerslag. Gemeente- en stadsbesturen staan daarmee voor een grotere opgave dan ze nu aankunnen. Maar niet alleen de bedreigingen, ook de kansen zijn groter geworden. Ingenieursbureau Arcadis helpt steden te komen tot investeringen die op korte termijn al leiden tot een businesscase en die de stad tegelijkertijd voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Het zijn oplossingen voor klimaatadaptatie die ook op sociaal en economisch vlak van toegevoegde waarde zijn. Eric Schellekens, Business Director Climate Adaptation, vertelt hoe ze de methode in het Deense provinciestadje Vejle nu voor het eerst toepassen en hoe het een voorbeeld kan zijn voor steden wereldwijd.

Vejle is zo’n typische stad waar meerdere wereldse vraagstukken spelen. Het ligt aan een fjord, aan de monding van twee rivieren en aan de voet van de omringde heuvels. Deze prachtige locatie is van oudsher een troef, maar betekent ook dat klimaatverandering hier een behoorlijke impact zal hebben. Daarnaast kent de stad ook andere sociale en economische uitdagingen. Vejle kampt onder meer met toenemende migratie, een groeiende onverschilligheid onder burgers, een afnemende saamhorigheid en tegelijk een terugtrekkende overheid. Het stadsbestuur zoekt naarstig naar manieren om in de toekomst een leefbare en welvarende stad te blijven en zich snel en succesvol te kunnen aanpassen aan verandering. De stad is aangesloten bij het 100 resilient cities-netwerk (100RC), waarin 100 steden wereldwijd werken aan het versneld ‘weerbaar’ (resilient) maken van hun stad. Deze aansluiting leidde al tot een strategie en het aanstellen van een Chief Resilience Officer. Om een volgende stap te zetten, schakelde de stad een van de kennispartners uit het netwerk in: Arcadis. Voor het ingenieursbureau is het een interessante case. Eric Schellekens: ‘Vejle wordt door het netwerk zelf gezien als voorbeeldstad. De omstandigheden zijn er goed om verandering in gang te zetten. Als het in Vejle niet kan, kan het nergens.’

Een veerkrachtige én aantrekkelijke stad
Als de stad bij Arcadis aanklopt, ligt er al een duidelijke, samenhangende ambitie voor de toekomst van Vejle: Vejle’s Resilient Strategy.

Met publiek-private samenwerking, sociale veerkracht, klimaatadaptatie en smart-technologie als pijlers. De stad heeft duidelijk voor ogen waar ze zich op moeten richten en heeft nu volgens Schellekens vooral behoefte aan de uitwerking, financiering en uitvoering van ontwikkelprojecten. Dat gaat uitdrukkelijk verder dan gebruikelijk bij reguliere stadsontwikkeling. Er zijn tenslotte meerdere klimaattechnische, sociale en economische uitdagingen, die versneld om een oplossing vragen. Arcadis geeft dit vorm in een methode: Resilience Pathway 3.0. Het is een aanpak waarbij in de eerste fase al een brede groep betrokkenen aan tafel zit en waarbij lopende projecten gekoppeld worden aan de uitdagingen van de toekomst. Het moet leiden tot uitvoerbare projecten, die de moeite van het investeren waard zijn.

Voor steden zijn niet alleen de bedreigen, maar ook de kansen groter geworden
Financiers in een vroeg stadium betrekken

Kenmerkend voor stadsontwikkeling is dat architecten veelal eerst aan de slag gaan met het ontwerp, om vervolgens andere betrokkenen enthousiast te maken en in een laat stadium financiering los te krijgen. In Vejle gaat het anders en werkt de gemeente in speciale workshops samen met architecten, ingenieurs, planners, financiële experts en mensen uit het bedrijfsleven van de stad samen aan een portfolio van projecten die passen bij de Resilience Strategy. Niet alleen levert dit een integrale oplossing op, ook worden mogelijke financiers in een vroeg stadium betrokken en zijn de projecten die de eindstreep halen de moeite van het investeren waard. ‘Optioneering’ noemt Arcadis dit: het samenbrengen van het ontwerpproces en het kiezen van haalbare opties. Schellekens legt uit: ‘Om een stad goed te beschermen tegen het water, is er vaak veel geld nodig. Dat kunnen steden niet betalen uit het geld dat ze gereserveerd hebben voor klimaataanpassingen, als ze dat al hebben. Meestal kan dat wel deels vanuit ruimtelijke ontwikkeling, aangevuld met verschillende financieringsvormen. Dan moet je dus kijken: wat staat er qua ruimtelijke ontwikkeling al op de agenda en hoe kun je dit koppelen? Naast het overstromingsrisico heb je bijvoorbeeld ook behoefte aan betaalbare woningen. Dan kun je die twee zaken combineren en dat ook nog eens ambitieus doen. Bijvoorbeeld door een strook nieuw land voor de kust aan te leggen die de stad beschermt én een geweldige vastgoedwaarde creëert omdat er betaalbare woningen op staan. Dan heb je misschien wel twee keer zoveel geld nodig, maar dan heb je wel een verandermoment. Dit is bijvoorbeeld in Lent gebeurd, bij Nijmegen.’

Voldoende capaciteiten in huis

Eigenlijk heeft elke stad een veranderopgave, aldus Schellekens. ‘Of liever zelfs: een transitieopgave. Maar niet elk stadsbestuur is zich daarvan bewust of ziet mogelijkheden om daar invulling aan te geven.’ Het ontbreekt veel stadsbesturen volgens hem nog aan een of meerdere capaciteiten die nodig zijn om tot echte en versnelde verandering te komen en anders naar gebiedsontwikkeling te kijken, zoals met optioneering gebeurt. Deze capaciteiten zijn in alle fasen van de opgave nodig. Het model van Alexander Ballard ltd., de PACT-analyse, opgenomen in de methode van Arcadis, maakt dit inzichtelijk. In dit model worden negen bekwaamheden geïdentificeerd die op een minimaal niveau nodig zijn om tot de uitvoer van dergelijke doorbraakprojecten te komen, waaronder bewustzijn, leiderschap, de aanwezigheid van veranderaars, samenwerking en een samenhangend programma. Die capaciteit kan binnen het gemeentebestuur beschikbaar zijn, maar ook door contacten te hebben met externe betrokkenen. Schellekens: ‘Als je op één van de negen pijlers een onvoldoende scoort, dan is het al lastig om de echte veranderagenda rond te krijgen. Daarom staan ze in het centrum van de aanpak van Arcadis. Onderzoek in 198 Europese steden laat zien dat slechts 6% op alle vlakken over voldoende niveau beschikt. Voor 94% is dat dus niet zo. Dat zie je ook in Vejle. Ontbrekende capaciteit is in de workshops aangevuld met experts en andere betrokkenen uit de stad.’

Eigenlijk heeft elke stad een veranderopgave
Portfolio voor de toekomst

Met deze aanpak van Arcadis moet Vejle in een vlot tempo stedelijke en klimaattechnische uitdagingen om kunnen zetten in oplossingen die waardevol zijn voor de stadsbewoners, bedrijven en de omgeving van Vejle. Na de workshopronde volgt een uitgewerkt portfolio aan investeerbare opties en is het tijd om tot actie over te gaan. Vejle is een van de eerste steden die met de methode van Arcadis aan de slag is gegaan. Alle Poolse steden met meer dan 100.000 inwoners (43) volgen op korte termijn, en steden als Boston, Pittsburgh, Bristol, Chennai en Roermond zijn recent gestart of hebben interesse om te volgen.


100 Resilient Cities

  • 100 Resilient Cities is een initiatief van de bekende Rockefeller Foundation om sneller tot veerkrachtige steden te komen.
  • ‘Resilience’ is de mogelijkheid om te reageren op acute verandering.
  • De foundation investeert 16 miljoen dollar om resilience te versnellen.
  • Er zijn 100 partnersteden geselecteerd, die moeten steeds 10% van de omzet besteden aan het verbeteren van de veerkracht.
  • Rotterdam en Den Haag zijn de Nederlandse steden in het netwerk.
  • De steden maken gebruik van een partnernetwerk dat hen kan helpen en krijgen een aantal gratis adviesuren aangeboden.

Bekijk hier het filmpje van Arcadis over veerkrachtige steden.

Meer weten over de aanpak van Vejle? Neem contact op met Eric Schellekens via Eric.schellekens@arcadis.com.

The Guardian maakte een serie over resilient cities en schreef een achtergrondartikel over de uitdagingen en de aanpak van Vejle.