Wie zijn die mensen, die Nederland met hun aanstekelijke drive, innovatieve oplossingen, diepgaande kennis en/of ondernemersgeest verder verduurzamen? Duurzaamheid.nl zet deze mensen, verbonden aan ons platform, graag in the picture. Elke maand kun je nader kennismaken met een van hen. Te beginnen met Ton Bastein, die samen met zijn team bij TNO de cijfers achter grondstoffen en de circulaire economie doorgrondt.

Een man van getallen is hij. En van een gezonde dosis realisme. Gedreven om de feiten achter de discussie te zoeken. Want waar hebben we het eigenlijk over als het om duurzaamheid en in het bijzonder de circulaire economie gaat? Ton Bastein, gepromoveerd in de chemie en programmamanager Resource Efficiency and Raw Materials bij TNO, over zijn vak, inspiratiebronnen en wat we nodig hebben om verder te komen in Nederland.

Wat is het grootste misverstand over de circulaire economie?
“Vaak wordt de circulaire economie letterlijk als einddoel gezien in plaats van een middel om iets anders te bereiken. Daar ben ik het niet mee eens. We hebben nu een opgave als het gaat om het klimaat, emissies en de beschikbaarheid van grondstoffen voor komende generaties, hier en overal op de wereld. Het circulair denken is interessant als oplossing. Laten we het vooral niet als doel op zich zien, maar steeds ook verbinding zoeken met andere opgaves zoals het energievraagstuk. Het tweede is: de circulaire economie wordt de oplossing genoemd voor grondstofvraagstukken. Maar gaat het daadwerkelijk die grote bijdrage leveren? Dat is nog maar de vraag, dat analyseren we nu. Het is niet erg om de circulaire economie als een mogelijke oplossing te benoemen voor grondstofschaarste. Maar als je dit belangrijker maakt dan het is, dan doet het meer kwaad dan goed. Opgeblazen verwachtingen houden het risico in dat de aandacht in elkaar stort als ze niet volledig worden waargemaakt. Wees realistisch!”

Welke bijdrage wil jij leveren aan een duurzaam Nederland?
“Wat we bij TNO met een aantal mensen proberen, is een solide fundament leggen onder de duurzaamheidsdiscussie. Niet door oordeelsvormend of veroordelend bezig te zijn, maar door analyses te verrichten die voorbij hypes gaan. Het gaat om de macht van getallen: waar hebben we het nou over met betrekking tot duurzaamheid, circulair denken en de toegevoegde economische waarde? Zo proberen wij in dit debat een rol te spelen. Ook proberen we in toenemende mate van analyse naar actie te gaan. In circulaire economie-land wordt ontzettend veel gepraat. Het aantal specifieke acties dat wordt ingezet is zeer gering. Deels komt dat omdat de circulaire economie zich nog sterk richt op afval. De hoeveelheid extra waarde daarin is waarschijnlijk niet heel groot. We willen bekijken wat de innovaties zijn op beleids, sociaal, en technologisch vlak en wat de impact daarvan is op duurzaamheidsvragen. Met name het concreet maken van ICT-vraagstukken en materiaalontwikkelingen zijn interessant. Bijvoorbeeld 3D-printen. We proberen de consequenties hiervan mee te nemen en daar serieuze programma’s voor op te zetten.”

Laten we de circulaire economie vooral niet als doel op zich zien, maar steeds ook verbinding zoeken met andere opgaves zoals het energievraagstuk

Wie is jouw inspiratiebron?
“Dat zijn twee mensen binnen TNO. In 2009 werkte ik voor het defensieonderdeel van TNO en leerde daar André Diederen kennen. Die had een persoonlijke zorg waar hij toen al in de avonduren tijd aan besteedde: materiaalschaarste richting de toekomst. Dit vond ik erg interessant en ik heb dit gedeeld met de Raad van Bestuur. Ik schrok van de feiten en vond dat we aan dit thema moesten werken. Mijn leven is hierdoor echt veranderd. André was voor mij absoluut de inspiratiebron om met het onderwerp te beginnen. Een tweede inspiratiebron is Arnold Tukker: collega bij TNO en nu hoogleraar Industriële Ecologie aan de Universiteit Leiden. Hij heeft een wereldwijd systeem opgezet waarmee materiaalstromen in kaart worden gebracht. Dat deed hij ook vanuit het idee te snappen hoe de ontwikkeling van de wereld leidt tot duurzaamheidsvraagstukken. Zijn enorme inzet en inspanning om hier een getalsmatige achtergrond bij te leveren, inspireert enorm. Hij laat zien dat je door hard werken en lang vasthouden een complex systeem kunt proberen te begrijpen.”

Waar droom jij van?
“Persoonlijk: dat mijn werkzame leven zich rond het thema grondstoffen en circulaire economie blijft begeven. Dat is meer een afspraak met mezelf. In algemene zin: wat ik een hele ingewikkelde, maar interessante vraag vind, is de verhouding tussen onze duurzaamheidsdiscussies in dit rijke land en de ontwikkelingsvraagstukken die om ons heen plaatsvinden. De notie dat we enerzijds met veel meer mensen zijn en dat die miljarden mensen terecht net zo rijk willen worden als we hier zijn en dat het ze lukt ook. En aan de andere kant vragen als CO2-emissie, grondstoffen en bijbehorende conflicten waar we een oplossing voor moeten vinden. Dat is een hele grote opgave. Wat ik toch wel erg interessant vind: of we – naast de vraag of hier een windmolen bij moet en een kolencentrale dicht – wel oog hebben voor dat internationale vraagstuk. Die internationale opgave is er een waar ik graag aan zou willen bijdragen.”

Het gaat om de macht van getallen: waar hebben we het nou over met betrekking tot circulair denken en de toegevoegde economische waarde?

Wat is er volgens jou nodig om een volgende stap te zetten richting verduurzaming?
“Vaak zitten we met relatief oude en steeds dezelfde vraagstukken bij elkaar. Of het nou om sloopvraagstukken gaat of de vraag waarom huizen maar niet gerenoveerd worden. Wat we nodig hebben is nieuwe brandstof in een aantal van die discussies in de vorm van concrete maatregelen. Overheden zijn daarbij belangrijk. Ze moeten zich niet verschuilen achter marktdenken en alleen faciliteren. Dus niet een subsidiemaatregel hier en een Green Deal daar. Als je echt iets wil bereiken moet je inzetten op zaken als belastingverschuiving en een handhaafbare regelgeving. Daar moeten we naar streven. En we moeten ook goed kijken of er ontwikkelingen om ons heen zijn die een kans hebben om die daadwerkelijke verandering in gang te brengen. Kunnen we de manier waarop we ons leven inrichten veranderen, met behulp van medische technologie en biotechnologie en gebruik van ICT? Hoe kun je die autonome ontwikkelingen kunt inzetten voor duurzaamheidsvraagstukken.”

Tot slot: wat moeten we vanavond ter inspiratie lezen/luisteren/bekijken?
“Het boek dat mij in 2011 op het spoor zette dat getallen heel belangrijk zijn als het om duurzaamheid gaat: Sustainable Energy – without the hot air van David MacKay (gratis te downloaden, red.). Hij komt helemaal niet uit die wereld, maar wordt een beetje moe van al die mensen die op een ‘getalvrije’ manier praten over duurzaamheid. En zich niet afvragen of het klopt wat ze zeggen. Hij gaat op achterkanten van bierviltjes na hoeveel duurzame energie we nodig hebben en waar het dan vandaan moet komen. Een ander boek, iets idealistischer, is dat van Tim Jackson: Prosperity without growth, dat economische groei ter discussie stelt. Het laat zien hoe onze economie eruitziet als economische groei niet de basis is. Prachtig en inspirerend!”

Meer lezen over het werk van Ton Bastein? Hij schreef onder meer aan: Kansen voor de circulaire economie in Nederland en Resources for our future.

Tim Jackson: An economic reality check